Touval is logies

‘Woarom goan dij jongelu nait gewoon noar school en hoalen n diploma.’ Dat heb ik voak docht, dou ik nog bie t leerplichtbero waarkte. Zeker as ik bie pad en weg, maisttied op fietse, mor as’k verder vot mos mit d’auto, van d’aine noar d’aandere vergoadern sjeesde en ook nog es grote groepen van dat opgeschoten spul bie d’weg zag slentern mit grote chipsputen of n haile tree koeken. Ik haar ter drok mit, mit aal dat jonkvolk, dat nait wol, nait kon of gain zin haar en zo kin’k nog wel n riege negatieve kwalifikoatsies aangeven.
Mor bist nooit gain honderd persint leerplichtambtenoar, bist ook mìns, dij wait, dat niks is zoals t aan de boetenkaante liekt. En mit dizze werkelkhaid wui ik d’òfgelopen weke weer even duudlek konfrontaaierd. En nait deur d’eerste de beste, ik mout aiglieks zeggen, juust wel deur d’eerste de beste. t Is nait veur niks dat ik n oetsproak van hom, t is dus n hai, boven dit stokje schreven heb. Ie hebben t al roaden, woar ik t over heb. Johan Cruijff. Joa, hai was veurege weke in Grunnen. Om zien aigen university, ook wie doun dus mit aan d’internatsionaliseren van de toal, te open. Even veur alle duudlekhaid, ik heb t gewoon oet d’kraante.
Wat Cruijff zo hoarfien aanvoult, ist gegeven dat gain mìns geliek is. Dat elkenain verschillend is. Dat ter gain twij mìnsen binnen, dij zok, hetzij n stok leerstof of n bepoalde voardeghaid in t zulfde tempo aigenmoaken kinnen. Elkenain het zien gebrek of soms wel meer gebreken, mor elk mìns het ook zien talenten. En dat mouten je zuiken. En zo’n zuiktocht gaait soms over baargen en deur daipe doalen, mor wordt nait bevorderd as we alle mìnsen over ain kamme scheren. En zokswat wordt deur d’regelmoakers in ons laand wel docht. Elkenain is geliek, wie moaken gain onderschaaid, wie goan nait diskrimineren op begoafdhaid en meuglekheden. As je meschain denken dat je t net nait hoalen, den mouten je mor n beetje haarder waarken. Hebben ie t thoes stoer mit joen ollen, der is genog professionele hulp te kriegen. En doarom mevraauw de minister valen der dus zoveul jongelu oet in t leerperses. En doarom meneer de onderminister lopen aal dij ambtenoaren zok de kont oet d’hoaken om aal dij jongelu weer noar school, mor veural op t rechte pad te kriegen.
De veurzitter van d’Hanzehogeschool het t in d’kraante van òfgelopen vrijdag nog es even goud verdudelekt. Over d’oplaaiden zegt e: ‘Ze doun t in heur aigen tempo. Ook al is dat slecht veur ons rendement en worden we derop òfrekend deur de minister, as ze nait snel genog òfstudaaiern.’ Kiek, dat vin ik nou kirrelstoal. Hai duurft dat ook wel te zeggen, omdat e wait, dat zien studenten genog aigen verantwoordelekhaidsgevoul in de pokkel hebben. En toch is dit n omslag in denken, woar ik t van haarte mit ains wezen kin. Of zoals dij aine studente zee: Ik wol aiglieks fysiotherapie goan doun, mor ik was te loat mit inschrieven en dou kwam dit inains op mien pad. En t voulde direkt goud. Alsof t zo wezen mos. Dij menaaier van denken paast mìnsen. En meschain begriepen ie nou ook beter, woarom dizze kop boven t stokje staait: Touval ís dus logies.
‘Zulf heb ik allendeg mor n zwemdiploma,’ ( vrij oet t Nederlands vertoald ), zegt Johan Cruijff. As gain aander wait hai dat onze moatschappij de echte leerschool is en dat je zunder diploma’s echt wel wat berieken kinnen. Aan d’aander kaante meneer Cruijff, t is natuurlek nait zo dat wie allemoal zo’n oetsproken talent as joe hebben.
Zollen we mit nander ( preciezen én rekkeleken ) den toch mor, as bovenstoand verhoaltje tot ons deurdrongen is, de golden middenweg perbaaiern te bewandeln.

• • •

De laifde veur fuchsia’s.

Opstoan is veur mie elke mörgen weer n duvelsverdrait. Zeker ast in september, op weg noar oktober smörgens ook nog zo duuster is.t Begunt voak al mit t linkerbain, dij der as eerste aan geleuven mout, swoar protesteert en mit n terogtrekkende bewegen zien stee onder t waarme dekbère weer opzöcht. Nee, niks van woar, heur, aiglieks heb ik hailemoal gain muite mit opstoan. Ook nooit had. Mien pa zee aaltied al: smörgens vroug zit d’maiste hunneg in de bloumen. Ik begreep best, wat e doar mit bedoulde en dat je smörgens t maiste waark verzetten kinnen. Mor toch, as ik tegen haalf zeuven mit d’hond en baaide katten toene in loop, sirrel ik aaltied as n ieme even om mien fuchsia’s tou.
Woarom vin ik fuchsia’s zokse mooie planten ( even tussen hoakjes: t binnen stroeken ) en hou is dat zo kommen. Dat is dij röttege jury zien schuld ( t spiet mie van dizze onwelvoegleke toal en ook da’k gain goud Grunnegs alternatief veur zo’n beoordailenkommissie vinden kon, mor t mos der even oet).
Wat is der den wel gebeurd. Dat zol’k joe vertellen.
Ik was nog mor n hendeg kirreltje, dou meester op loagere school ons, dat wil zeggen, alle kinder in d’klazze traktaaierde op n stekje van n fuchsia. En veur zover ik mie erinnern kin, zong e der, net as de opa van Gerrit, gain verske bie: ‘Moust doe ain stekkie van mien fuchsia.’ Nee, wie haren votdoadelk wel deur, dat dat stekkie aal nait van hom was. Lu haren t hom weschienlek ook gewoon in de schounen schoven. Wie kregen n potje mit doarin ain klaain miezerg takje mit n poar bloadjes der aan. Dij mozzen wie mit noar hoes nemen en doar goud verzörgen. En in dij tied wast nog zo, dat as meester wat zee, den deden je dat ook. Bie mien waiten gebeurde dit aal vlak veur de grote vekansie.
t Stekje kreeg bie ons in hoes n doaldersploatske. Op de vensterbaanke van de grote veurroete. Denk der om, haar meester nog oetdrokkelk zegd, n fuchsia mout wel in t licht, mor nait in t volle zunlicht. Ik heb dizze bodschop aan mien moeke overbrocht en dij het dij zummer mit aal de zörg dij zai in zok haar mien fuchsiaplantje verzörgd, nee, ik mout zeggen vertroeteld. Elke weke n schepke mizze oet n geel deussie in t gaitwotter en as de zunne net even te fel scheen, n kraante tussen roam en plant. En woarom aal dat waark? Hail simpel, as je de mooiste bellenplant aan de jury ( doar hest ze weer ) konden zain loaten, den kreeg je n pries en den zol joen fuchsia aan t publiek toond worden op de floralia-tentoonstellen in Amsterdam. En in t volle vertraauwen, dat mien moeke dat wel veur mekoar kreeg, heb ik n heerlek ontspannen vekansie had. Mien fuchsia gruide as kool en der kwamen noa n poar weke schitterend mooie klokjes aan, rood van boven en n paars rokje deronder. t Mooiste wat ik in mien leven, tot dat mement ooit zain haar.
In de volle overtugen,dat ik de hoofdpries en doarmit n raaize noar Amsterdam en wel wait n ontmouten mit de keunegin, in de wacht sleept haar, heb ik mien, in volle blui stoande fuchsia bie d’meester oflangd. d’Eerste teleurstellen was zien opmaarken, dat de fuchsia’s in Concordia n plek kriegen zollen om doar deur n deskundege jury te worden beoordaild. De twijde, veul grotere tegenvaler, dij Amsterdam en n ontmouten mit de keunegin wel op n hail grote ofstand zette, was dou ik mien fuchsia tussen aal dij aandere bloumen zag stoan, mor zunder bordje: eerste pries.
Dat t mie noa viefteg joar nog aaltied daip rakt, dat is joe zeker wel duudlek. t Is n teleurstellen, woar je as kind nait zo mor van verlöst binnen. Aan d’aander kaante vörmt dit soort zoaken joe ook en mouten je leren omgoan mit vervelende en negatieve reaksies. Sommegen trekken den wat mit d’scholders en zeggen: Wat zol mie zo’n loezeplant ook. Aandern hebben der wat meer muite mit en tillen der wat swoarder aan. Joa, t ligt aal aan joe zulf, aan joen emootsionele weerboarhaid, hou je mit dit soort zoaken omgoan.
Je begriepen meschain wel, dat de meter bie mie de pozitieve kaante oetsloagen is. t Liekt ter hoast op dat ik elk joar weer bewiezen wil ( en echt nait aan dij jury van doudestieds ), mor in d’eerste ploats aan miezulf, dat ik elk joar weer de mooiste fuchsia’s heb van …. d’haile wereld. En elke mörgen bie t opstoan, van mai tot oktober, as ik toene in loop en mien daaier de roemte geef, den loop ik langs mien fuchsia’s en geef ze n kompliment, dat ze der zo prachteg oetzain.

• • •

Saartje

t Is nou ongeveer n joar of vare leden, dat ons Saartje veur dood bie de weg lag.
Op n mörgen ree Arineke, op weg noar d’school, mit d’auto over de Wieke richten Veendam. t Was nog n beetje duuster en net onder t viadukt van de N33 deur, lag doar inains n poeske aan d’linkerkaante van de weg.
‘Dij is aanreden, dat kin nait aans,’ docht ze, mor t was zo drok op dat mement, dat ze nait stopt is om te kieken of ze meschain helpen kon. Ze is deurreden noar school en het mie bèld.
‘Bram, doe moust votdoadelk daaiernambulance bèllen.’ Ik kon wel heuren dat ze hailemoal ontdoan was. Nou hest nait direkt t nummer van daaiernopvang en terwiel ik aan t zuiken was in de telefoongids, het ze mie oetstokt, dat t swoar gewonde beestje in d’bochte bie t lutje dwaarsdaipke lag. En vougde ze der hoast schraiwend aan tou:
‘Hai keek mie toch zo zieleg aan, net of e zeggen wol, help mie nou. Mor ik kon hom ja nait helpen, omdat t veuls te drok bie de weg was. En d’auto’s dij roasden mor deur en der was verder gainaine dij stopte.’
Op dat mement haar ik net t nummer van daaiernzaikenwoagen te pakken en heb ik de verbinden verbroken.
t Rooie katje is dij mörgen gelokkeg al snel ophoald en noar t asiel brocht. Noavroag bie t asiel leerde ons, dat hai n zai was en dat ze gewond aan d’rogge was, mor dat n operoatsie t leven van t poeske red haar. t Ainegste wat ze nait redden konden, was t steertje.

• • •

n Eend mit n identiteitsprobleem

‘Nee, Famke,’ zeg ik bestravvend, ‘doe gaaist t wotter nait in.’ Zai kikt mie verongeliekt aan en ‘k zai heur denken:
‘Bin ik nou n jachthond of bin ik n schoothondje, boas.’
Veur ons ogen zain we in de wieke n schaauwspel, dast nait alle doage zugst. Wat we zain? n Wilde eend, dij vleugellam is en alles in t waark stelt, om mit aanderhaalve vleugel oet t wotter op d’wale te kommen. t Lukt van gain kaante en iedermoal  vaalt ze weer terogge in t daip.
‘Zol’k heur veur die vangen, boas, den hest mörgen  n eendvogel in d’pane,’ sprekt duudlek oet d’haile holden van mien Vraise stabij. Ze ligt in wachtholden. Ik wait t, ain taiken van mien kaante en ze vlogt t wotter in. Mor ik wil t nait hebben.
‘Dizze eend is nait gewond,’ perbaaier ik Famke oet te leggen. ‘Zai dút mor alsof ze gewond is.’
Zai kikt nog es mit grote, teleurgestelde ogen noar t makkelke slachtoffer.
‘Nee,’ zeg ik nog es noadrukkelk, ‘doe blifst hier op d’wale.’ En ik vroag mie òf, hou ik mien hond oetleggen kin, wat hier loos is. Aans zegd, wat ik denk, wat zok hier òfspeult. Dizze moudereend dut noamelk persies wat alle mouders in de wereld automoaties doun. Heur jongen beschaarmen. En dizze linke maid het, zo stel ik mie veur, meschain wel tiedens t oetbruiden van heur aaier, vanoet heur nust tussen t hoge gras bie d’wieke zain, dat n kieviet roare meneuvels in de locht muik. Mor het ook zain dat ter koapers op de kust waren, meschain wel n roofvogel of  n vos. Wel zolt zeggen. En omdat d’evoluutsie aal mor deur gaait, het d’moudereend oet dizze situoatsie  wat nijs leerd. Goa mor n zetje maaljoagen, dou mor net ofst gewond bist, den lokst dien vijanden bie dien aigen kinder vot.
En zai dut t mit volle overtugen. Ze begelaaidt ons mit heur komies aandound theoater wel n meter of twijhonderd en as Famke en ik aiglieks al laank oetkeken binnen op heur geflotter en geplons, besloet zai ook om der n ìnde aan te moaken. Ik heb nog even achterom keken of der oet ondewale nog jonge eendjes te veurschien kwamen. Dus nait.
Gaait t bie ons mìnsen nait net zo. Stellen wie ook nait alles in t waark om ons kinder te beschaarmen. Ast in n dörp opgruist, woar n daip veur t hoes langs lopt of zoals t bie nijbaauwbuurten voak veurkomt, as dien hoes aan n viever ligt, zegt n moeke den nait regelmoateg:
‘Nait te dicht bie t wotter kommen, heur.’
As olders zitten je aaltied mit t probleem, dat je aan d’aine kaante joen kinder beschaarmen willen tegen alle gevoaren, terwiel aan d’aander kaante t besef aanwezeg is, dat je kinder opvouden mouten mit gevoaren; in elk geval, dat ze leren mouten en ervoarens opdoun mouten mit en in gevoarleke situoaties.
En wees mor eerlek, n ongelok zit aaltied op n stee, woar je t nait verwachten.
Moudereend kin nog zo zörgsoam wezen veur heur jonge kroost, ze mag bliede wezen as der van de vieftien kinder twije t leven der òf scheuren. Raaigers en rötten sloagen aaltied op de maist onmeugleke mementen tou.
t Lutje kirreltje, dat op n zundagmörgen aan d’landskaante van daip fietste en net dou wie op gelieke höchte waren, t daip ín fietste, haar meer gelok. Woar ik, mit d’jaze al oet, kloar ston om in daip te springen om t jonkje oet t wotter te vizzen, zag ik dat n man ( oft zien pa was of n buurman, wait ik nait ) mit n haarke in d’haand noar daipswale lopen om t zulfde te doun as ik van plan was, mor den wat doeltrevvender. t Jonkje wui mit ain snelle aksie oet t wotter hoald.
Dou t lutje kirreltje letterliek òfdroop noar zien hoes, zag ik dat d’man d’haarke weer tegen de veurgevel aanzette.

• • •

Even sloap deur d’leden

Mien oma kon dat vrouger hail goud. Noa t eten schoof z’heur bord aan d’kaante en den legde ze heur heufd op d’aarms hìn en binnen n poar tellen was ze vertrokken. Ik heb doar voak mit verboazen noar stoan te kieken. As ze noa n menuut of vieve den d’ogen weer open dee, zee ze steevast: ‘Zo, nou kin’k der wel weer tegenaan.’
Vandoage ree ik achter n bus aan en doar ston in grote letters op d’achterroete:
Heerlijk een tukje doen
Zollen ze doar t zulfde mit bedoulen as mien oma zee, even d’sloap deur d’leden loaten goan en den der weer fris tegenaan, vruig ik mie òf.

• • •