t Olde hoes

t Indrokwekkende hoes aan daip is al laank leden òfbroken. Woarom t stoatege herenhoes tegen de vlakte mos, heb k nooit begrepen, mor t kin best, dat ik ainegste was dij der zo over docht. Meschain bin k ook wel ainegste, dij t olde hoes nog in zien volle glorie zain het én dij der wat over vertellen kin.
Invloud van dij aine spesioale dag heb k in loop van tied en bie lutjen aan oardeg van mie òfzetten kind. Ik duurf op dit mement, 60 joar noa tied ook wel tougeven, dat t joaren duurd het veurda’k alle gebeurtenizzen n beetje verwaarkt haar. Dat mien olden, noar loater bleken is, op t punt stoan hebben mie noar n psychiater te verwiezen, geft eernseghaid van mien geestelke ongesteldhaid aan. Om t biezundere van mien ervoarens te begriepen is t nait verkeerd eerst wat omwegen te moaken, veurdat ik noar dij aine dag in 1961 teroggekeer.

Om wat meer inzicht te kriegen in wat zok dij dag òfspeuld het, mouten we n tussenstap moaken noar de zummer van 1974. Tiedens n grote nachtoefen op Luneburger Haaide krieg k n helderhaidsverstaarker in mien tank baauwd. Mit t licht van moan en steerns kin k nou deur bos en haai plougen net of t overdag is.
Mooi toch, zellen ie denken.
Nou zo mooi was t nait. Nait omdat t nijloatje van zo’n nachtkieker mie kefuus moakt het. Nee, t wainege licht was voldounde om zulvens in dij donkere nacht alles goud te kinnen zain. Dat ik ondanks dat heldere licht n boom ramd het, bienoa de plomp inreden binnen – haar mitkiekende schutter mie nait woarschaauwd waren we weschienlek verzopen – en nog veul meer foevels oethoald heb, haar n hail aandere oorzoak.
t Gruine licht van de helderhaidsverstaarker was oorzoak van n Aha-ervoaren oet mien jonge jeugd. Dou het de wereld der ook veur onbepoalde tied kompleet gruin oetzain.
Ainegste verkloaren is, dat ik deur t gruine licht van mien helderhaidsverstaarker mit mien gedachten òfdwoald wezen mout. k Heb netuurlek onder t sjefeuren stief zeten te prakkezaaiern, woar k dat gruine licht al es n keer eerder zain haar. Zunder t te besevven het mien onderbewuste, onbewuste ik tiedens dij nachtelke rit mie n dikke tien joar terogge schoten in de tied. Noar t olde hoes. t Olde hoes van Worrelboer. Dat grote herenhoes bie ons in t dörp, aan t daip. Dat hoes, dat, hou ver ik ook in mien herinnerns doek, nooit aans as leeg stoan het. t Was veur ons kwoajongens n oetdoagen om doar noar binnen te sloepen. Ik huifde t haalfmetersmuurtje bie ons achter t hoes mor even over te wuppen en den ston k al in dij grote toene.
Mìnsen haren t in dij doagen over n spookhoes.
Spookhoes?
Niks gain spookhoes. Wie waren jonge knuppels en naargens baange veur. Wie duzzen alles. Ook inbreken in dat grote lege hoes. Doar woonde ja gain mìns.

t Was op n vrije woensdagmiddag, dat Evert en ik ons deur t lutje kelderroetje tougang verschaft hebben tot t olde hoes. t Roege weer nuigde nait om boeten te speulen. t Grote lege hoes bo ons in elk geval genog roemte. t Was ook nait d’eerste moal, dat wie van dat lege hoes ons speulhoes muiken – wie waren aiglieks kind aan hoes – mor van t kroaken en piepen van t holten binnenwaark luip ons dij dag de griezel over de graauwel. En dou op eerste verdaipen ook nog n deure mit veul geweld dichtklapte, zonk ons moud in de schounen. In d’ogen van Evert, toch echt gain baangeschieterd, las k pure angst. Hai pakte mie zo stief bie maauwe van mien boesderoen, dat ik der zulf ook baange van wuir. Dij dag is der van speulen nait veul terechte kommen
Boetendeure duzzen wie weer wat roemer oamen. Evert, nog aaltied onder indruk van t veurval, begon langsoamaan weer n beetje kleur op wangen te kriegen:
‘D ..doar wonen nou toch al d..drij joar gain mìnsen meer in hoes,’ zee e, ‘en ieder moal as wie doar in hoes kommen, heurst doar de vrumdste geluden. t Is net of d ..doar nog mìnsen wonen.
B.. begripst doe dat?‘
Nee, dat begreep ik nait. Net as dat Evert op dit soort mementen begon te stuttern.

Der was traauwens meer, dat ik nait begreep.
Zo’n mooi hoes, as doar bie ons op kop van Komnijstewieke ston, luiten je toch nait leeg stoan. Dat leste bewoners drij joar leden verhoesd waren noar n bejoardenwonen, von gainaine roar, mor om t hoes leeg te loaten stoan.
‘Ik goa doar nooit nait weer noar binnen,’ zee Evert in zien gebroekelke twijvoudege ontkennen in ain toer deur. Hai was uterlek weer wat rusteger worden en dat haar n goie oetwaarken op zien verboale aigenschoppen.
Evert haar besloten nooit meer noar binnen te goan. Dat gol nait veur mie. Ik haar mie in de kop zet oet te zuiken, of en op welke menaaier der op dat gehaimzinneg stee meer achter de doagliekse werkelkhaid schoel ging as op t eerste gezicht zichtboar was.

n Dag loater zat ik op t lutje muurtje bie ons achter t hoes. n Onbekìnde onrust haar sunt t leste bezuik aan t olde hoes bezit van mie nomen en in mien bovenkoamer spoukte aingoal Everts opmaarken:
‘t Is net of doar nog mìnsen wonen.’
Kammeroaden waren dij middag zunder mie noar t Alteveer fietst om te goan visken. Allendeg Fixie, mien broen-wit asbakkenjoekeltje huil mie gezelschop, mor Fixie wos t antwoord op dij beklemmende vroage ook nait.
‘Vrouger was t n echt herenhoes mit n prachtege toene,’ haar pabbe mie wel es verteld.
Dou zai negen joar leden op Komnijsterwieke waren kommen te wonen, was t hoes al ainegszins in verval. Olde Worrelboer was wat zaikelk worden en kon nait best meer lopen en t olde mìns lee, volgens zeggen, aan rimmetiek. Vanòf dij tied is t hoes, mor ook de toene, woar dou nog n holten schutten om tou ston, oardeg verkommerd.
Ook pabbe het op mien vroag of e de femilie Worrelboer persoonlek kind het, nooit n dudelk antwoord geven kind. Dat is meschain ook de reden, dat ik zo groag in dat olde hoes mog ronddwoalen. Ik docht doar wat te vinden, zunder dat ik wos, woar k noar zöchde, net of onzichtboare droaden mie aingoal mor weer noar dat hoes tou trokken.
‘En guster hest die baange loaten moaken deur Evert, omdat ter n deure klapperde,’ schol k miezulf oet.
Ik kneep oet vervelendeghaid ogen haalf dicht en perbaaierde in waarme noamiddagzunne noar de kwaalmende schösstain van d’Aalbion te kieken, dou dijzulfde zunne achter mien oogleden n vuurwaark aan kleuren toverde, woar k even maal van wuir. Of t schrik was, wait ik nait meer, mor dou k mien ogen opendoun wol, leek t mekaniek, dat kleuren teveurschien toverd haar te hoapern en te stuttern as n olderwetse toverlanteern. Dou k ogen echt opendee was de wereld inains gruin. Dat was dus echt schrikken. Gelokkeg vervoagde noa n zetje de gruine kleur en kwamen oorspronkelke kleuren weer te veurschien.
Tot mien stomme verboazen zag ik, dat ik nog wel aaltied op t zulfde muurtje op raant van Worrelboers toene zat, mor nou mit rogge tegen n hoge, holten schutten aan. Net as dij hoge schutten, verwonderde t mie niks, dat Fixie van eerdbodem verdwenen was.
Wat ik aanderkaant schutten wel zag, was n bloumentoene, zoals k nog nooit zain haar.
Achter t hoes zaten verschaaiden mìnsen onder n grote parasol. Ik zag ze proaten en k heurde ze proaten en zo te heuren haren zai t best noar de zin.
‘Gaaist mit mie speulen?‘
n Opgeschoten knuppel van mien leeftied was mie op toenpad tegemuite lopen. Ik kon hom nait. Zo op t eerste gezicht tenminnent. Hai mie bliekboar wel.
‘Kom,’ zee e tegen mie, ‘t is boeten veuls te hait. Wie goan in hoes mit mien speulgoud speulen.’
Even loater luipen wie langs t lewaaierg stel achter t hoes. Onbekìnde lu. t Vrumde was, datter gainaine was, dij t vrumd vond dat ik doar luip. Was k doar al voaker west? Meschain was k doar wel kind aan hoes. Ik ston op dat mement naargens meer van te kieken. Soamen met mien onbekìnde kammeroad binnen wie bie gaitiezeren trappe noar binnen lopen en kwamen zo in de keuken. t Was bekìnd terrain veur mie, mor ook weer nait. Mìnsenkinder, wat stonden hier ja n potten en pannen op de schappen. Overal hongen hoaken mit zeven, vergaiten en aander keukengeraidschop. En aan de wieme hongen wel twinteg worsten en even zoveul zieden spek. Wat n overdoad. Den most es bie ons thoes zain. Ik keek mie d’ogen oet.
Mien kammeroad – wast wel mien kammeroad? – was al op weg noar de grote hal, terwiel ik nog verdwoasd in keuken ston rond te kieken.
‘Nou nait zo schieteg,’ zee e wat vranterg, ‘bist hier toch nait veur d’eerste moal.’
Nee, dat klopte. Ook al was k nait via achterdeur in hoes kommen, guster haar k hier nog wel op dele stoan. Mit mien kammeroadje Evert. Mor dou was t, boeten t gekroak, leeg en stil in hoes west.
Dat was guster. Guster waren wie ongenuigde indringers, vandoag was k nuigd deur ain van de bewoners.
Perbaaier doar mos es n taauw aan vast te knuppen.

Haarm – zien noam ston mit sierleke letters op boetenkaant van speulkoamer – en ik hebben n haile middag speuld dat t rappelde. Zokswat haar ik ja nog nooit zain. Nij olderwets speulgoud. Blikken auto’s, dijst opwinden konst, draaimeulens mit meziek en wel doezend blokken, woar we n gerazie van baauwd hebben.
Om zes uur kwam der n ìnde aan. Dou wuir k vrundelk doch beleefd deur de dainstbode verzöcht om weer noar mien aigen pabbe en moeke te goan.
Bie achterdeure heb k nog ain moal noar prachtege toene keken.
‘Via dij hoge schutten kom k nooit op mien aigen haim,’ heb k dou docht.
Doarom bin k net as n poar uur eerder gewoon veurom goan, deur t draaihek. Kerkklokken van Roomse toren sluigen op dat zulfde mement zes moal.
Bie t oavendeten heb ik zo tussen neus en lippen vroagd:
‘Wat was veurnoam van Worrelboer, dij hier in dat grote hoes woond het?’
Ollu trokken allebaaide wat mit scholders:
‘Hinderk, leuf ik,’ zee moeke noa n zetje.
‘Nee,’ zee pabbe onder t kaauwen deur, ‘Hinderk woonde op d‘boerderij achter t kerkhof. Dit was Haarm.’
Ik zag aan hom dat hai t wizze wos.
Vanòf dij tied wuir mien gedrag dus problemoatisch. Op school, mor veural thoes.
Mien vailege en vertraauwde wereld was deur ain speulavontuur in t olde hoes volledeg in mekoar donderd. k Was behaalve de weg, ook mien vertraauwen in de tied kwiet. Mien ollu mouten veur n roadsel stoan hebben, hou k van ain op aander dag zo veraandern kon.
En ik? Ik heb ze nog wel perbaaierd oet te stokken, wat ik dij aine dag beleefd heb, mor as ongeleuf dien dail wordt, is t proaten snel doan.

t Is alweer joaren leden, dat ik Haarm nog wel es tegenkommen bin.
Zoals dij aine keer in d’krudenierswinkel, woar hai, swoar op zien wandelstok leunend, aargens noar luip te zuiken.
‘Kin k joe helpen?’
‘Suker,’ bromde hai.
Bie t schap mit zuitegheden hebben we even stilstoan. k Zag in zien ogen n stokje dankboarhaid. Dankboar veur t aanwiezen, of zag e meschain wat bekìnds?
Dou e weer wiederlopen wol, zee ik, zunder noa te denken:
‘Wat hebben we dij middag mooi speuld op dien koamer en wat hebben we n mooie gerazie van dij blokken moakt, hè!’
Haarm het zok nog es n keer omdraaid en achter zien oogleden kwam n klaain lachie teveurschien.
Nou komt t, docht ik. Krieg ik, noa zoveul joar wachten nou eindelks n antwoord op mien vroage.
t Het nait zo wezen mocht.
Haarm het mie kopschuddend rogge toudraaid en is votlopen.
k Zai hom nog leventeg veur mie, mit n kromme rogge en swoar leunend op zien wandelstok, mit de last van n laank verleden.
20210430