Kovviedik-kiekerij?

‘Woarom Pekelders en Blijhamsters veul eerder doodgoan as Rodenoaren,’ kopte n artikel in zotterdagkraante. Mit dij fiengevoulege woorden wuir ik, product van n hartstochtelke soamenwaarken tussen n Pekelder pa en n Blijhamster mouder, mit neus op t feit drokt onder wat veur slecht steernsbeeld ik geboren bin. Hou waineg kans van sloagen ik bie veurboat al haar om ook mor n ainegszins gezond, lees: gelokkeg leven te kinnen laaiden. En dat allendeg omdat mien twijdehands ledikantje op Komnijsterwieke in Old Pekel ston.
Cievers binnen feiten. Cievers ontlaind aan sekuur bieholden bevolkens-statistieken mouten hoast wel n realistisch beeld oplevern en de professor, dij t stokkiesschriever aal oetstokt het, is vast gain laigenpuut. Ook al is t ain stoer te begriepen werkelkhaid dij e schetst:
‘Binnen je in de Veenkelonies geboren, den kinnen je n laank en gezond leven wel vergeten.’
Den kist die d’hoaren wel oet de kop trekken, dien olders verwieten, dat zai gain aander broudstee oetzöcht hebben, mor dat helpt gain fozzel. O joa, nait onbelangriek te vermelden is: aarmeluuskinder binnen ongezonder en leven körter as kinder oet riekere gezinnen.
Vandoag schrief ik de 8e febewoarie 2020. Verontruste krantenlezer is persies 67 joar en 192 doage leden geboren en ain van de 295 nije Nederlanders, dij t zulfde lot overkwam. Jonge laiwen, welpen nog. Of we aal onder t zulfde gesteernte begonnen binnen te schraiwen, liekt mie vouer veur astronomen. Steerns bewegen ja. Steerns hebben nait mien toukomst bepoald. Mien olden wel.
Zai waren, ook al waren t economisch gain beste tieden, nait echt aarm, mor zeker nait riek. Dat Pekelder Komnijsterwieke mien geboorteplek wuir, kwam omdat opa Wiekens mien pa en moe t hoes oet schopt het en in dij olde krötte op nummer tiene onderbrocht het. Slechte woonsituoatsie, geldkraberij en biekommende zörgen waren t gevolg. Alles bie nander opteld, zol dat mien leven bepoald hebben?
Ons aigen roodborstje, de winterkeunk in onze toene, begelaaidt mien gedachten. Hai, of is t n zai kent de signoalen van de netuur. Klaaine lochtdrokverschillen woarschaauwen hom veur de noadernde störm. Ik voul nog niks aan mien lutje toontje, mor ik heb t gelok van Gerrit:
‘Mörgen kriegen we störm,’ veurspelt de keunk van weersveurspellers.
Ik hecht meer weerde aan Gerrits veurspèllen dan aan dij van de professor, dij Oostgrunneger bevolken zo onderoetschovveld het. Hai het mit zien opmaarkens wind zaaid, mor kin störm verwachten. n Störm van misnougen. Om zo mor t etiket ‘Ongezonde Nederlander’ op t aarme, minder hoog-opgelaaide volksdail te plakken, voult onrechtveerdeg. Alsof wie in OostGrunnen nait waiten wat ongezond leven is.
Ik as prototypische Oostgrunneger wait niks aans te bedenken as haand in aigen boezem te steken en zulf op onderzuik oet te goan.
k Wait, dat roken slecht is. Ik bin veuls te vroug begonnen en – hopelk – op tied stopt. Datteg joar leden heb k mien leste sigaret rookt, mor dou haar k al wel 25 joar mit alle soorten van tebak experimenteerd. Of t mien gezondhaid schoad het? Vast.
Van hoes oet heb k aaltied òfwizzelnd eten veurzet kregen. Prima. Toch binnen der periodes west,dat ik meer at as neudeg was. Nait de netuurleke eetbehuifte was laaidend, mor de troost, dij t eten opleverde. Ongezond? Vast, mor of baaide zoaken bepoalend west binnen veur mien levensverwachten, doar duurf k gain veurspèllen over te doun.
t Vrumde is, lees k in t artikel, dat der binnen de groep ‘ongezonde’ Oostgrunnegers een grote groep is, dij ondanks slechte leefomstandighaiden gewoon hail gezond is. En zai – de onderzuikers – snappen doar niks van.
Ik wel. Ik heb t lieske mit noamen van meester Vrooms vaarde klazze nog es n keer opdukeld. Van de 35 klasgenoten, nou ìnde-zestegers, binnen, veur zovèr ik t noagoan kin, vieve overleden. Dat is zo’n 14 persìnt. Veul? Van ain kammeroadje wait ik, dat e dij verduvelde k-zaikte nait overleefd het en redelk jong sturven is. n Aander klasgenoot is aan de gevolgen van n aarg ongelok overleden. Blieven der drij vroagtaikens over. Ze zollen in t riegie van de professor kinnen pazen, mor net zo goud kinnen der doezend-en-ain aander redens aanvoerd worden.
Nog even terogge noar t artikel. Behaalve dat onderzuik noar gezondhaidsverschillen slim duur is, stelt de professor zokzulf de vroag of ingriepen in leefwieze van de gestigmatiseerde groep – OostGrunnen + aarm + waineg oplaaiden – wel echt waarkt.
Ik zeg, gezondhaid is veur t grootste dail n kwestie van genen. n Aarvenis, dij je bie de geboorte al mitkriegen. Gezond eten, nait roken en wel bewegen zel n pozitief effect op joen gezondhaid hebben.
Ik hoop het nog mit te moaken, wat den wel de persieze oorzoaken binnen, woarom lu in ‘aarme’ kontraaien minder gezond wezen zollen en of dat de reden is dat ze eerder oet tied kommen.