Boesjeude

Woar is de boesjeude bleven?
Vandoage gaait t onderzuik van professor Luttje over t woord boesjeude. n Woord dat we nait meer doaglieks tegenkommen en as aine aargenswoar n moal begunt te proaten over n boesjeude, den hebben de maiste mìnsen gain flaauw idee woar je t over hebben. De professor von dat n goie reden om op stap te goan in de pervinsie en bie pad en weg wat lu te ondervroagen.

Professor Luttje aan t woord.
Om n klaain beetje n indrok te kriegen, wel en wat n boesjeude is, heb ik eerst even in t Grunneger archief rondsnuusterd . En tiedens dat onderzuik vuil mie zo mor n boukje van Saul van Messel
( pseudoniem van Paul Meijer en voader van de bekìnde teeveepersoonlekhaid Ischa Meijer ) in de schoot mit wel n hail aigenoardeg stokje over de boesjeude:

Ik heb n hekel aan nostal-gieren ( lu mit n overdreven jank noar vrouger )
en ik joag ze de stoepen op t lief
net as de mytiese boesjeude, dij onstaarvelk blift
En over de jeuden zulf ( Paul Meijer was zulf ook n jeude ):
.. der binnen aal gain jeuden meer,
mor de boesjeude komt aaltied weer.

Dus as de schriever geliek het en wel zol doaraan twieveln, den is de boesjeude n gehaimzinneg en mysterieus wezen, dij onstaarvelk blift. Datzulfde herhoalt e loater nog es deur te stellen: de boesjeude komt aaltied weer.

Dat boesjeude echt n typies Grunneger woord is, bliekt ook oet n klaaine literatuurstudie dij ik moakt heb. n Soamenvatten:
Boes komt van boezen en betaikent: aine loaten schrikken deur lewaai te moaken.
Der binnen wel òflaaidens in andere toalen. Zo kinnen we in t Vrais n buzeman, in Drìnthe n boezenkirrel en in t Duuts n buzenmann.

Juust dat leste zinnetje van Meijer – de boesjeude komt aaltied weer – het mie n hail zet bezegholden, mie zulms oet de sloap holden. Ik vruig mie òf, wat de daipere betaikenis van zien woorden inhuil. Mor veural t ongeleuf, mien aigen ongeleuf was de doadwerkelke reden da’k op onderzuik oetgoan bin.
Ik duurf t aiglieks aal nait te vertellen, hou’k in Stad en plattelaand oetlacht bin deur klaaine kinder en ollu. Boesjeude? zeden ze op mien vroag. Dij woont hier nait. Dij kinnen we nait. En as ik den perbaaierde oet te leggen, dat zo’n boesjeude n kwooie griezel mit n dikke board en vlammende ogen was, den keken ze mie verboasd aan. Sommegen luipen verschrikt vot, aandern begonnen te lagen. Aine zee: Hebben ie wel es in d’spaigel keken?
Ik wos nait wat ik mit zokse opmaarkens aan mos.

In t klaaine dörpke Lutjewold haar ik wat meer gelok. Doar luip ik n olde boer tegen t lief, dij allewel haardheurend en mit n stok lopend, nog oardeg goud van memorie was. Popko vond t ook nait zo maal dat ter zo mor n vrumde man bie hom t haim opkwam en hom vroagen stelde over boesjeudes.
Hai wos doar van alles over te vertellen, zee e. t Leek mie tou net alsof e boetendeure op mie haar stoan te wachten. Hai pakde mie vervolgens bie d’aarm en trok mie mit noar achter t hoes. Even wui’k toch wel n beetje baange. Wat wol dat olde kirreltje van mie. Woarom pakde hai mie zo bie de schobbejakken. En t wui nog aarger, dou we op t achteraarfwaren en hai bie de regenputte t deksel van de wotterputte òfhuil.
‘Kiek doar mor even in, mien jong, ‘ zee e braid lagend.
‘Wollen ie mie in de putte gooien?’ zee ik op n maaljoagerg toontje, mor intussentied kneep’k hom as n daif. De woorden van Paul Meijer – over onstaarvelke boesjeudes – kwamen mie inains weer veur de geest en ik keek es in t rond of der ook n meugelkhaid was om te ontsnappen, dou Popko zee:
‘Kiek hier zaten de boesjeudes vrouger in.’
‘O,’ zee ik en ik gloop es over d’raante, woarbie n staine lösruik. Twij tellen loater heurde ik n plons.
‘Den kin de boesjeude zeker wel zwemmen,’ perbaaierde ik mien onverzichteghaid mit de lösroakte staine te verdoezeln.
‘Hai wordt nait meer broekt. Tegenswoordeg heb ik ook wotterlaaiden,’ gaf Popko as antwoord. Ik vruig mie òf of e de valende staine in t wotter plonzen heurd haar. Ik heb de echo van de putte nog wel even oetperbaaierd. t Rezeltoat vuil mie tegen.
‘Ik kin hom vandoag of mörgen zo weer gebroeken, wotter zit ter nog genog in,’ gaf Popko veur n twijde moal antwoord op n vroage, dij ik nait steld haar.
‘Mor gain boesjeude,’ keek ik nog es vroagend zien kaante op.
‘Kom mor even mit mie mit, mien jong,’ zee e doarop kammeroadschappelk en sluig mie mit n haarde klap op d’scholder, da’k hoast dubbelsluig, ‘den zol ik die es n verhoaltje vertellen. Hest zin in kovvie?’
In d’koamer het Popko mit de pruttelkane in d’haand zok nog even aan mie veursteld:
‘Buzeman. Popko Buzeman.’
‘Echt woar?’ zee ik verbolderd.
‘Mien levenslaank al.’
‘Kommen ie oorspronkelk oet Vraisland.’ t Was bliekboar zo’n roare vroage, dat e der nait ains antwoord op gaf, mor Popko was nog lang nait oetverteld.

Wel het wel nou baange moakt
Wie haren vrouger n groot hoesholden. Tien kinder hebben mien ollu grootbrocht, evenredeg verdaild over baaide soorten. Dat d’opvouden nait aaltied makkelk ging, was veurspelboar. Mien pa en moe regaaierden t nust kinder den ook mit haarde haand. Ast nait omliek wolst, konst n klets kriegen. t Törfhok was n stee, woar we regelmoateg onze zunden overdenken konden. En woar mien bruiertjes en zuskes oardeg in t gareel luipen, doar was ik aaltied tegen de keer. Nait allendeg thoes mor ook op school. Ollu en schoolmeester wozzen nait hou ze mit mie aanmozzen.
‘Kist dammeet in de zak mit Swaarte Piet mit noar Spanje.’ Dij draigens begonnen al voak in d’haarfst. Mor ik was doar nait baange veur. Swaarte Piet dee wel gek, mor hai was nait gek. De puut mit peperneuten was hom swoar genog, het e mie wel es verteld.
Wie wuien ook baange moakt mit de boesjeude. Volgens mien voader woonde dij in de wotterputte. Woar d’aandere kinder baange wuien – wat natuurlek de bedoulen was – wui ik juust nijsgiereg. Ik wol wel es waiten hou dij boesjeude der oetzag. Nou, ik wait mit zekerhaid, dat as n boesjeude beston, dat e nait in onze putte zat. Den haar e wel bölkt, as e ain van mien kiezelstainen op dekop kregen haar.
Nou woonde der in t dörp n olde jeude, dij n krudenierswinkel haar. Hai was old en doof en hai luip zo krom as n houpel en doarom mit n kromme stok. Veul klandizie haar e nait en kinder kwamen der hailemoal nait. En dat was ook logies, want d’mìnsen muiken heur aigen kinder baange veur dij man. Hai zol n boesjeude wezen, n kwooie jeude en as kinder nait luustern wollen, den draigden ollu mit d’olde jeude en zien donkere, daipe kelder.
Ik was denk ik d’ainegste, dij der wel es kwam. Dou’k hom n moal vruig woar zien kelder was, heb ik even docht da’k n kletse mit zien stok op de kop kriegen zol. Dou de klap oetbleef, zag ik dat hai noadocht:
‘Woarom vragst mie dat?’
‘Lu op t dörp zeggen dat tegen heur kinder.’ Ik heb hom dou oetstokt, hou t verhoal in mekoar zat. Dat hai as n kwooie jeude, as n boesjeude bekeken wui en dat d’kinder, as ze nait luustern wollen, bie hom brocht wuien en in de kelder stopt wuien. Hai het dou es mit d’kop schud. Vanòf dij tied kwam ik noa schooltied voak even n koppie thee bie hom drinken. t Was echt gain male man, konst zulms wel mit hom lagen.
Dou ik op n male dag es weer oremes mit mien ollen haar en mien voader mie t hoes oetschopt het mit de woorden, da’k net zo goud òfsakkerdaaiern mog, omdat ter mit mie toch gain laand te bezaailen was, bin ik noar t krudenierswinkeltje lopen en heb ik mit d’olde jeude n òfsproak moakt. Wie kwamen tot de konkluzie dat we der allebaaide belang bie haren om elkenain in t dörp es n lesje te leren. Wie wollen alle inwoners, van groot tot klaain es goud bie de neuze nemen.
Op n oavend, dou ik van t gimmestiek kwam en dij laange, donkere loane noar ons boerderijtje veur mie zag, bin ik n stokje deurlopen noar mien olde kammeroad. En wat ik wel verwacht haar, gebeurde ook. Der gebeurde noamelk niks. Ollu haren mie zo waineg in d’reken, dat ze mie dij oavend nait ains mist hebben. Ik sluip in n achteròfkoamertje in t achterìnde van d’boerderij tussen de koien. Doar kwam soavends aiglieks nooit meer aine te roeken of te kieken.
Pas de volgende dag onder t brinta eten vuil t op dat ik der nait was. Ze haren mie nog nait mist en omdat ik dij dag wel noar school mos, binnen ze toch mor goan zuiken. De konsternoatsie was groot en Laiden in last, dou ik onvindboar bleek. Votdoadelk wuien buren en femilie optrommeld om t verloren schoap op te zuiken. Omdat ik naargens te vinden was, binnen ze in optocht noar de veldwachter trokken, mor doar kregen ze t lid op de neuze. Op zien eerste vroag, hou laank ik al vot was, mozzen mien ollu t antwoord ja schuldeg blieven. Ze hebben doar op t plietsiebero zoveul ragen had van veldwachter Joagersmoa, dat z’as sloagen honden ofdropen binnen. Onverantwoorde ollu waren ze. Red joe der zulf mor mit. Joagersmoa was in alle stoaten. Hai wol der wel waark van moaken, mor den bie t kindergerecht.
Op terogtaaize noar hoes is onze buurvraauw bie d’olde jeude noar binnen lopen veur n kantkouke.
Dou ik doar achter d’teunbaanke ston, het z’hail haard gilt, zo haard dat alle grote mìnsen der op òfvlogen binnen en lutjen, dij ook noar mie aan t zöcht haren, stonden mit d’neuze aan d’etaloazieroeten plakt om te zain wat ter wel veur biezunders in de winkel te zain was.
‘Popko is doar binnen,’ ruipen z’aal tougelieks. En mien moeke heb mie doar in d’winkel zo stief doekt, as dat ze heur haile leven nog nait doan haar.
‘Maal jong,’ nuimde ze mie, ‘woarom hest die hier bie d’krudenier verstopt.’
‘Je wollen mie ja toch al aan de boesjeude verkopen,’ lag mie veur op de tonge, mor ik heb de woorden insloken. Kist dien aigen pabbe en moeke doar ten aanschaauwe van aal dij mìnsen toch nait veur schut zetten.